Het is onze kunst die ons allen verbindt

Het is onze kunst die ons allen verbindt
Identiteit | Kunstenaars zijn vrijdenkers en zien kansen waar anderen angstig zijn. De samenleving kan veel van hun blik leren, denkt Birgit Donker. BIRGIT DONKER, DIRECTEUR MONDRIAAN FONDS

Cinema Olanda is de titel van de expositie waarmee Wendelien van Oldenborgh dit jaar Nederland vertegenwoordigt op de Biënnale van Venetië. Op deze belangrijkste beeldendekunst-manifestatie ter wereld toont zij drie films over onderbelichte delen van de Nederlandse postkoloniale geschiedenis.

 Eén film, 'Squat-anti-Squat', gaat over een Surinaamse actiegroep die in de jaren zeventig ruim honderd flats kraakte in de Bijlmer om er mensen onder te brengen die hier kwamen en geen woning vonden. Als we nu denken aan krakers uit die tijd, denken we aan politiek gemotiveerde jonge witte mensen uit de middenklasse. Maar de krakers uit de Bijlmer waren Surinamers van alle leeftijden. De film onthult zo een verborgen geschiedenis, een puzzelstukje dat bijdraagt aan ons nationaal zelfbeeld. Tegelijkertijd legt ze een relatie tussen de huidige immigratie en de golf die Nederland destijds 'overspoelde', zoals de media ook toen schreven.

 Wendelien van Oldenborgh is een voorbeeld van een kunstenaar die zich verdiept in een maatschappelijk onderwerp, daar met een originele blik naar kijkt en de visie erop kantelt. Kunstenaars zijn autonome, onderzoekende, kritische vrijdenkers. We moeten in Nederland meer gebruikmaken van hun eigenwijze blik; de samenleving zou ervan opknappen. Kunstenaars gaan uit van mogelijkheden in plaats van grenzen. Ze zien in veranderingen, die voor velen een bron van angst zijn, juist kansen. Van het afwijkende, de uitzondering, zien ze het bijzondere. En ze reageren los van dogma's op vragen over het leven. Kunstenaars zijn vrijdenkers in de beste traditie van de Nederlandse cultuur.

Vrije geest
Autonomie en autonome kunst horen bij de Nederlandse identiteit, die zich van oudsher typeert door een vrije geest en een open houding. Waar in een land als België tot voor kort op school gold 'eerste plicht mondje dicht' worden we in Nederland van jongs af aangemoedigd zelf tot gedachten te komen. Dat zelfstandig denken leidt tot grote namen. Rembrandt, Van Gogh, Rietveld en Mondriaan verwierven wereldfaam met de nieuwe wegen die ze insloegen. Ook Ed van der Elsken, aan wie het Stedelijk Museum Amsterdam vanaf februari de tentoonstelling 'De verliefde camera wijdt', werd wereldberoemd met zijn eigenzinnige werk. Hij maakte foto's van Nederland op zijn fraaist; beelden die nu iconisch zijn voor een bepaalde tijd en die in zijn tijd baanbrekend waren.

 Je kunt zeggen: onze kunst is onze identiteit. De aanpak van kunstenaars, de werken die ze maken, ze zijn onderdeel van wie wij zijn. Hun werk is typisch Nederlands en het verbindt; het is gedeeld erfgoed. Daar moeten politici die zich bekreunen over een identiteitscrisis gebruik van maken. In plaats van te wijzen naar onze VOC-mentaliteit, kunnen politici beter onze kunst in stelling brengen. Kunst, in welke vorm ook, kan vertrouwen helpen ontwikkelen. Vertrouwen op je identiteit, op je omgeving, op de toekomst. Die vrije geest waar Nederland om bekend staat en die ons zo ver heeft gebracht, lijkt soms verdwenen - uit angst voor verandering, voor het onbekende, voor de ander. Kunst is niet bang. Ze is grenzeloos en spreekt alle talen; die van het beeld, van de vorm, van het geluid en die van de letteren.

Originele oplossingen
En zeker niet alleen kunst uit het verleden. De hedendaagse Rembrandts reflecteren op het nu. De samenleving zou er bij winnen als we daar beter op letten. Waarom nemen bedrijven niet vaker een kunstenaar in dienst? Zoals het VUmc (het ziekenhuis van de Vrije Universiteit) samenwerkt met kunstenaars om artsen te leren hoe ze zich meer kunnen inleven. Waarom niet het land een tijdje laten leiden door een kunstenaar? We zouden opkijken van originele oplossingen voor huisvesting, integratie of duurzaamheid. Dat zou echt Nieuwe Politiek zijn - de verbeelding aan de macht.

Diversiteit boezemt kunstenaars geen angst in. Integendeel. Zie Wendelien van Oldenborgh. Of Erik van Lieshout, die in de Pauluskerk vorig jaar zijn filminstallatie DOG toonde. Met goedwillende hulpverleners, verloren vluchtelingen en een boze asielzoeker, die hun kwetsbaarheid en onmacht tonen tegenover problemen die groter zijn dan zijzelf. Op onnavolgbare en betrokken wijze adresseert Van Lieshout de dagelijkse consequenties van het vluchtelingenbeleid. Hij stelt confronterende vragen en houdt ons een spiegel voor, zonder zichzelf te sparen. De film zou verplicht moeten zijn voor alle (aanstaande) Kamerleden.

In het buitenland zijn onze kunstenaars graag gezien. Erik van Lieshout had tot begin dit jaar een grote solo in Wiels, dé hedendaagse kunstinstelling in Brussel. In Frankfurt toonde het belangrijkste museum voor hedendaagse kunst in diezelfde periode een groots overzicht van Fiona Tan, die ook in Japan veel gevraagd is. En zo zijn er talloze voorbeelden. We kunnen in het buitenland beter aankomen met onze kunst dan met, pakweg, voetbal. Die faam kunnen we inzetten, bijvoorbeeld door aan delegaties naar het buitenland kunstenaars toe te voegen.

Kunst is grenzeloos en spreekt alle talen; die van het beeld, van de vorm, van het geluid en die van de letteren.  

De bewustwording van het belang van onze kunst(-enaars) en waar ze voor staan, moet op school beginnen. Het vergt ook iets van kunstenaars. Zij zijn als geen ander geschikt om op alle mogelijke manieren hun publiek op te zoeken en te enthousiasmeren. Daar kunnen we allemaal van profiteren. Een samenleving die luistert naar zijn kunstenaars, herkent in verscheidenheid schoonheid en in verandering een vrijhaven voor de verbeelding.

Interesse in kunst in jouw bedrijf?
Voorwaarden Kunst.nl Award Fotografie
Voorwaarden Kunst.nl Award Grafiek
Voorwaarden Business Art Service Award Innovatie